Verboj

 TRADUKENDA 

En Mundezo, kiel en Esperanto, ĉiu vorto havas nefleksieblan radikalon, el kiu oni povas konstrui substantivon, verbon, adjektivon kaj adverbon.

Ekzemplo avec “pel- (paroli, diri)

pelo: parolo
peli: paroli
pela: parola
pele: parole

Le verbe se forme toujours en rajoutant la terminaison i au radical. Les verbes se terminent donc tous par -i *.

Ekzemploj

si (esti)
avi (havi)
abli (povi, kapabli)
voli (voli)
oti (meti)

* Le participe passif est considéré comme un “adjectif verbal”, le gérondif comme un “adverbe verbal”, et le participe présent est substantivé (en agent). Ces participes dérivés de la forme verbale prennent donc la terminaison correspondante à leur nouvelle nature.

topDerivitaj verboj

Signifo de verboj kiuj derivitas el neverbaj radikoj:

  • Se la radiko indikas econ aŭ staton, do la verba formo principe signifas: “havi tiun econ aŭ tiun staton”

Ekzemploj

rodja (ruĝa) ➜ rodji (esti ruĝa, ruĝi)
bela (bela) ➜ beli (esti bela, beli)
warma (varma) ➜ warmi (esti varma, varmi)

Noto: Cetere, la Mundezo prefere uzas verbajn formojn kiel predikato. Prefere diru “boni” anstataŭ “si bona” (esti bona), “warmi” anstataŭ “si warma” (esti varma)…

  • Se la radiko indikas ilon, aparaton, instrumenton… do la verba formo principe signifas: “uzi tiun ilon laŭ sia kutima uzo”

Ekzemploj

gito (gitaro) ➜ giti (ludi gitaron)
vrumo (aŭto) ➜ vrumi (aŭti, veturi)
dito (fingro) ➜ diti (fingre tuŝi)

  • Se la radiko indikas substancon, do la verba formo principe signifas: “havigi/apliki/meti tiun substancon”

Ekzemploj

ako (akvo) ➜ aki (akvumi, malsekigi)
awo (aero) ➜ awi (aerumi, ventoli)
goro (oro) ➜ gori (ori, orumi, origi)

  • Se la radiko indikas personon, beston aŭ animataĵon, do la verba formo principe signifas: “esti aŭ agi kiel tia persono, tia besto, tia aĵo”

Ekzemploj

redjo (reĝo, reĝino) ➜ redji (reĝi)
wawo (hundo, hundino) ➜ wawi (esti / agi kiel hundo)
ondo (ondo) ➜ ondi (ondi)

topTransitiveco

Transitiva verbo estas verbo, kiun oni povas rekte sekvigi per substantiva vortgrupo (objekto), sen intervena prepozicio. Netransitiva verbo ne havas tian objekton.

Ekzemploj

me gofi (mi dormas) ➜ gofi estas intransitiva
moko breki (la martelo estas rompita) ➜ breki estas intransitiva
me nyami apolo (mi manĝas pomon) ➜ nyami estas transitiva
me uzi komputiro (mi uzas komputilon) ➜ uzi estas transitiva

Transitiveco estas fleksebla en Mundezo. Kiam intransitiva verbo estas sekvata de objekton, ĝi iĝas transitiva. Estas do nedeviga uzi la kaŭzativan (igecan) sufikson -if- (vidu la morfologion de la Mundezo).

Ekzemploj

me gofifi tidoy = me gofi tidoy (mi dormigas la infanojn)
moko brekifi glaspanelo = moko breki glaspanelo (la martelo rompas la vitron)

topKonjugacio

La verboj estas nefleksieblaj, sed la konjugacio eblas nedevige per adverboj:

Ankaŭ estas 3 adverboj kiuj ebligas precizigi la aspekton. Ili ĉiam lokiĝas tuj antaŭ la verbo:

  • je: por inta ago (perfektiva aspekto)
  • se: por anta ago (daŭra aspekto)
  • ve: por onta ago (prospektiva aspekto)
Tempo Konjugacio de la verbo “nyami” (manĝi)
Normala pasinteco (pretempe) me nyami (Mi manĝis)
Anta pasinteco (pretempe) me se nyami (Mi estis manĝanta)
Inta pasinteco (pretempe) me je nyami (Mi estis manĝinta)
Onta pasinteco (pretempe) me ve nyami (Mi estis manĝonta)
Normala prezenco (nutempe) me nyami (Mi mangâs)
Anta prezenco (nutempe) me se nyami (Mi estas manĝanta)
Inta prezenco (nutempe) me je nyami (Mi estas manĝinta)
Onta prezenco (nutempe) me ve nyami (Mi estas manĝonta)
Normala estonteco (postempe) me nyami (Mi mangôs)
Anta estonteco (postempe) me se nyami (Mi estos manĝanta)
Inta estonteco (postempe) me je nyami (Mi estos manĝinta)
Onta estonteco (postempe) me ve nyami (Mi estos manĝonta) *

* C’est une traduction approximative. Le futur imminent se traduit mieux avec l’adverbe nere (presque, bientôt). De même, l’adverbe teke (venir de, juste, à peine, à l’instant) convient mieux que je pour le passé proche.

Ekzemploj

me nere itesi (Mi baldaŭe ekiras)
me teke itesi (Mi tuj ekiris)

Remarque : Les temps ne sont pas strictement les mêmes qu’en français, ce tableau n’a donc qu’une valeur pédagogique. L’absence des adverbes d’aspect, par ekzemplo, ne signifie pas que l’action est ou n’est pas accomplie. De plus, préciser le temps est facultatif du moment qu’il l’est par le contexte.

Ekzemploj

postempe me posdeye tiiti (* moi demain venir = je viendrai demain)
me ayi pedo as me je fali (moi avoir-mal pied car moi * tomber = j’ai mal au pied parce que je suis tombé)

topOrdono

Le jussif est un mode qui sert à exprimer une injonction, un ordre. C’est l’équivalent en français de l’impératif et de certains emplois du subjonctif. La ordona modo (kvazaŭ volitivo) formiĝas per estigi la akcenton sur la lasta silabo, tiu de la verba finaĵo. Ĝi estas skribe indikata per dekstra korno sur la i (ekz: pelí = parolu).*

Ekzemploj

tiití! = Venu!
lo wayí = Li hastu!
mey senyumorí! = Ni seriozu!

Bien entendu, les adverbes de temps peuvent également servir à conjuguer dans le mode jussif.
Ekzemplo: mey je nyamí! = Ni estu manĝinta!

*On peut remplacer l’accent aigu par une apostrophe après le i dans le cas où le clavier ne permet pas de le faire: peli’
Il est également possible d’exprimer l’idée d’injonction en utilisant l’adverbe nude avant le verbe. Ekzemple: tu nude nyami! = Manĝu!

topKondicionalo

Il existe 3 manières de rendre le conditionnel tel qu’on le connait en français:

  • CONDITION

Ce conditionnel est normalement introduit par la conjonction kas (si). Il est rendu en plaçant le mot sa (alors, donc) avant le verbe, mais le contexte permet souvent de s’en passer.

Ekzemploj

kas pretempe me nyami tio, me sa pati = Si j’avais mangé ça, je serais malade
kas me komavi, me sa pravesi evo = Si j’étais riche, je m’achèterais une maison
kas tu posdeye tiiti, me (sa) felitci = Si tu viens demain, je serai(s) content

  • HYPOTHÈSE

Il est rendu en plaçant kas avant le verbe.

Ekzemploj

lo kas muti rolani = Elle aurait dû être comédienne
menwelí me kas si kurano ni tu patano = On dirait que je serais le médecin et toi le malade
lo kas leli nas avesi loa ofo = Il aurait menti pour obtenir son travail

  • SOUHAIT

Il n’existe pas et s’exprime simplement à l’indicatif.

Ekzemploj

me speri ola to made sami = Je souhaite(rais) que tous les Hommes soient matériellement égaux
(pes) nalcí na me salo = (S’il te plait) passe-moi le sel = Pourrais-tu me passer le sel ?
me felitci kas tu tiiti = Je serai content si tu viens = J’aimerais que tu viennes

Bien entendu, les adverbes de temps peuvent également servir à conjuguer dans le mode conditionnel.
Ekzemplo : pretempe me sa nyami = Mi manĝintus

topVerbaj fleksioj

topPasiva participo

Pour le participe passif (adjectif verbal), on ajoute au verbe la terminaison -a de l’adjectif.

Ekzemploj

peli (paroli) + apelia (parolata): esperanto si pelia en koma iko (Esperanto estas parolata en multaj landoj)
prodavi (vendi) + aprodavia (vendita): masune prodavia faroyo (La plej vendita produkto)
kuki (kuiri) + akukia (kuirita): sanoyo si upersate kukia (La viando estas tro kuirita)

topGerundio

Le gérondif a le même sens que l’adverbe, sauf qu’il se rapporte au sujet. Il se forme en ajoutant au verbe la terminaison -e de l’adverbe. En français, le sens équivaut au participe présent précédé de “(tout) en”. Par ekzemplo: (tout) en parlant.

Ekzemploj

peli (paroli) + epelie (parolante): ano tsesi peli pelie (Oni lernas paroli parolante)
gofi (dormi) + egofie (dormante): lo gofie peli (Ŝi dormante parolas)
riiti (reiri) + eriitie (reirante): me je wi lo riitie na domo (Mi vidis lin reirante hejmen)

topAganto

Pour former l’agent, on ajoute au verbe la terminaison -o du substantif.ig

Ekzemploj

peli (paroli) + opelio (parolanto): pelio si mea bapo (La parolanto estas mia patro)
yugi (ludi) + oyugio (ludanto): welí resta yugio (Rigardu la dekstran ludanton)
morisi (morti) + omorisio (mortanto): va morisio salami tu (La mortontoj salutas vin)

Respondi

Retpoŝtadreso ne estos publikigita.